ABD ile İran arasındaki görüşmeler sonucunda Pakistan Başbakanı Şahbaz Şerif, barış anlaşmasına varıldığını duyurdu ve nihai imzaların 19 Haziran’da İsviçre’de gerçekleştirileceğini bildirdi. ABD Başkanı Donald Trump ile İran Dışişleri Bakanı Yardımcısı Kazım Garibabadi de bu anlaşmanın sağlandığını onayladı. Ancak, bu anlaşmaya ne ölçüde uyulacağı, iki ülke arasındaki ilişkilerin doğası gereği şimdiden merak edilmektedir. Peki, 1979 devriminden önce yakın müttefik olan İran ve ABD arasındaki ilişkilerin bu duruma gelmesinin sebebi nedir? Tahran ve Washington arasında yaşanan süreçteki 7 kritik kırılma noktası nelerdir?

ABD ile İran ilişkilerindeki en belirgin kırılma noktası “1979 devrimi” olarak öne çıkmaktadır. Devrim öncesinde, Şah Muhammed Rıza Pehlevi’nin yönetimindeki İran, ABD ile o denli yakın ilişkiler içerisindeydi ki, ABD’nin 39. Başkanı Jimmy Carter, 1978 yılında eşiyle birlikte Tahran’a ziyarette bulundu. Ancak, bu yakın ilişkiler çok geçmeden düşmanlığa dönüşmeye başladı. 1979 yılında Şah’ın devrilmesiyle birlikte İran İslam Cumhuriyeti’nin ilan edilmesi, ABD’nin İran’da “Büyük Şeytan” olarak anılmasına yol açtı. İlişkiler, bu gelişmenin ardından o kadar gerildi ki, 2002 yılında ABD Başkanı George W. Bush, İran’ı “şer ekseni” olarak tanımladığı ülkeler arasında saydı.

Günümüzdeki birçok sorunun kaynağı 1953 darbesine dayanmaktadır. İran ve ABD arasındaki mevcut temel sorunların bir kısmı, 1953 yılında ABD ve İngiltere’nin desteklediği darbe girişimiyle şekillendi. İran, zengin petrol kaynaklarıyla sanayi açısından gelişmiş ve enerjiye ihtiyaç duyan Batılı ülkeler için stratejik bir ülke konumundaydı. İngiltere, bu petrol kaynakları üzerinde 1951 yılına kadar tekel sahibiydi ve İran halkının bu konuda ne düşündüğü Londra için pek de önemli değildi. Ancak, bu durum 28 Nisan 1951’de Muhammed Musaddık’ın İran Başbakanı olmasıyla değişti. Musaddık, İngilizlerin İran’a ait petrol kaynaklarını kendilerine aitmiş gibi kullanmalarından hoşnut değildi ve göreve geldikten kısa bir süre sonra İran’da İngilizlere ait petrol altyapısını millileştirdi.

İngilizlerin Musaddık’ın bu adımına tepkisi oldukça sert oldu. İran Başbakanı ile ortak bir zemin bulamayacağını kavrayan Londra, ABD’deki Eisenhower yönetimini ve CIA’yı bir darbe planı yapmaya ve uygulamaya ikna etti. Kısa bir süre içinde Musaddık’a karşı planlanan darbe girişiminde ilk adım atıldı; ancak bu ilk girişim başarısız oldu ve Şah, öfkeli protestolar sonucunda İran’ı terk etmek zorunda kaldı. Fakat, ABD ve İngiltere’nin ikinci darbe girişimi başarılı oldu ve Musaddık devrildi. Şah tekrar ülkeye döndü ve iktidar karşılığında ABD, İngiliz ve Fransız petrol şirketlerinin İran petrol endüstrisinin yüzde 40’ına 25 yıllığına sahip olmasını sağlayan bir anlaşmayı kabul etti. Bu gelişmeyle birlikte İran Şahı, ABD için stratejik bir müttefik haline gelmiş oldu. Soğuk Savaş döneminde, Sovyetler Birliği sınırındaki petrol açısından zengin bir ülkenin ABD’nin yanında yer alması, Washington’un enerji açısından avantajını artıracak ve Sovyetler Birliği’nin Orta Doğu’ya erişimini engelleyecek unsurlardan biri olacaktı.